Read more

“But the bigger worry remains the assumption that dust has begun to settle; that the shock from the crisis is temporary, when it is likely to be deep and persistent. Today, as in the past, over-optimistic fiscal authorities are over-estimating tax revenues. Financial supervisors want to believe that troubled banks are temporarily illiquid, not permanently insolvent. And central bankers like Mr Bernanke may soon attempt to restore employment to unattainably high levels. If they do so, the road to recovery will be long, and the lessons of history will have been ignored once more.”

To put it really simple. Growth is likely to remain low in the coming years, tax revenues will be modest, public debt will continue to rise or will remain elevated in the best case. In such environment it is very easy to scare markets, to experience herding behaviour, so see investors flee highly indbeted markets, or banks with heavy loads of risky sovereign bonds.

This lies ahead. This is what  a history of the past 200 years teaches us. You have been warned. It is the duty of the governments to prepare national balance sheets to weather the upcoming storm. It is the duty of company management to prepare for weaker consumer spending and and temporary disruptions in credit markets.

Investors, fasten you seatbelts real tight, the next wave of volatility is coming.

We all had a pleasure to enjoy the Greenspan post-Fed book – The Age of Turbulence. After hearing Ben Bernake speak last week I have this troublesome thought, that Ben’s post-Fed book will have the following title:

“Hurricane Ben. Great turbulence that I helped to create”.

Hide it

Read more

Wikingowie w Roskilde

Legoland (wygrany wyścig straży pożarnych)

Safari Zoo w Givskud (bawół zatarasował przejazd)

W Danii mieszkaliśmy w Hasmark Strand, bez dostępu do interentu. Po powrocie do Polski przeczytałem komunikat grupy G20 i ze smutną satysfakcją stwierdziłem, że realizuje się scenariusz który przewiduję od dawna, czyli drugie dno globalnego spowolnienia spodowane kryzysem fisklanym. Od wielu miesięcy piszę o tym, że olbrzymie deficyty budżertowe są niebezpieczne i mogą doprowadzić do kolejnego kryzysu, podczas gdy MFW w kolejnych raportach podkreśla potrzebę podtrzymania eksapnsywenj polityki fisklanej (ciekawe co napiszą na jesieni). Coś się jednak musiało stać po kryzysie greckim, skoro w komunikacie po spotkaniu minsitrów finansów i banków centralnych grupy G20 napisano, że konsolidacja fiskalna ma najwyższy priorytet. Niestety jest już za późno i czekają nas turbulencje związane z kolejnymi obniżkami ratingów (przewiduję że Francja i Wielka Brytania stracą rating AAA w 2010 roku a USA w 2011 roku).

Ograniczenie wydatków i podwyżki podatków dokonywane w wielu krajach muszą doprowadzić do dwóch rzeczy: spowolnienia gospodarczego na skalę globalną i do strajków i protestów, w kolejnych miesiącach fala protestów przewali się przez Europę. Piszę o tym od kilku miesięcy, ale przypomnę, operacja Kasdandra dalej trwa i euro idzie na parytet w stosunku do dolara. Silne odwrócenie trendu nastąpi w 2011 roku, gdy USA stracą rating AAA na skutek braku odpowiedzialności fisklanej.

Mamy erę turbulencji. Co robić, jak żyć, pytał klasyk. Odpowiedź znajdziemy w Danii. Trzeba ograniczyć oczekiwania (zbyt wiele sobie nie obiecywać) i cieszyć się tym co mamy. Wzrost gospodarczy będzie wolniejszy niż się dzisiaj oczekuje, złoty słabszy, ceny akcji i stopy procentowe niższe. Ale jeżeli zachowamy pogodę ducha i dokonamy mądrych wyborów w 2011 roku, to już w w 2012 roku polska gospodarka może ruszyć z kopyta.

Hide it

Read more

- dyskusje o Europejskim Funduszu Monetarnym i czasowa (trzyletnia) pomoc Grecji, to jest placebo, które zamiast pomóc stworzy na jakiś czas wrażenie że radzimy sobie z problemami, które powrócą z całą mocą bo dramatyczny wpływ demografii na finanse publiczne Grecji, Portugalii i Hiszpanii będzie się nasilał z każdym rokiem

- politycy UE prezentują następującą logikę. Banki są jeszcze osłabione po kryzysie, przez okres trzech lat się wzmocnią, więc nawet jeżeli kryzys fiskalny powróci, to będą lepiej przygotowane i skapitalizowane żeby wytrzymać straty związane z bankructwem Grecji, Portugalii czy nawet Hiszpanii. To błędna logika, ponieważ kryzys zasypany pieniędzmi niemieckich podatników na jakiś czas może prowadzić do wolnego wzrostu w całej strefie euro, co pogorszy bilanse banków, bo jak nie ma wzrostu to rośnie udział złych kredytów.

- program pomocowy dla Grecji obniży chęć rządów pozostałych krajów PIIGS do trudnych politycznie reform.

- jest wysoce prawdopodobne, że Grecja zgodzi się na trudne reformy, a potem i tak ich nie zrealizuje, czyli za kilka miesięcy problem powróci, tylko stracimy kilka miesięcy

- problemy fiskalne narastają również w największych krajach (Wielka Brytania, Francja, Włochy i oczywiście Stany Zjednoczone, więc ponowny wybuch kryzysu fisklanego za dwa-trzy lata moża mieć efekt domina dużo większy niż gdyby zastosowac terapię szokową przez bankructwo Grecji w 2010 roku

- jeżeli wierzymymy, że pomoc strefy euro będzie skuteczna, to trochę żartobliwie sugeruję, żeby NBP kupił za kilka miliardów euro dwuletnie obligacje Grecji oprocentowane na 16% rocznie, to świetny interes, podobnie inne banki centralne w Europie. Ale nikt tego nie zrobi, bo to są obligacje śmieciowe, a Chińczycy już je sprzedali.

- Grecja ma szansę wyjść z kryzysu jeżeli przeprowadzi następujący zestaw reform (wybrane):

• wewnętrzna dewaluacja, czyli obniżenie płac o co najmniej 30%
• wydłużenie wieku emerytalnego z obecnych 60 do 70 lat
• zwolnienie 20-30% osób zatrudnionych w rozdętym sektorze publicznym
• drastyczna podwyżka podatków, w tym od nieruchomości, we współpracy ze służbami podatkowymi innych krajów, bo Grecy mają aktywa pochowane w różnych krajach
• zamrożenie  aktywów finansowych zmożnych Greków, żeby rodzimy kapitał przestał uciekać z kraju i opodatkowanie tych aktywów

Taka kombinacja działań to samobójstwo polityczne każdego rządu, więc żaden rząd się na to nie zdecyduje.

Przewiduję następujący dalszy scenariusz działań:

• na szczycie UE 10 maja (a więc po wyborach w Niemczech) zapadnie decyzja o udzieleniu pomocy, pod twardymi warunkami
• rynki uspokoją się na kilka miesięcy, ci co kupią greckie obligacje i sprzedadzą je w ciągu kilku miesięcy sporo zarobią, podobno kilka funduszy hedginowych już realizuje takie strategie, może sa wśród nich także niektóre nasze polskie fundusze
• w Grecji będą fale strajków przeciw oszczędnościom
• bogaci Grecy będą wyprowadzali aktywa za granicę
• kolejne agencje ratingowe obniżą rating Grecji
• w Greji będzie ciężka recesja
• Grecy nie zrealizują obietnic, nie dostaną kolejnych transzy pieniędzy z programu pomocowego
• Grecja zbankrutuje, tylko nie wiadomo czy w tym roku, czy potrwa to trochę dłużej

Jeszcze nie jest za późno, żeby pozwolić Grekom zbankrutować już teraz, w maju, i przyspieszyć to co i tak nieuniknione.

Trochę mnie dziwi krzyk, który podnoszą Niemcy, przecież oni najwięcej na tym zarobią. Silny sektor eksportowy Niemiec zarobi na słabym euro znacznie więcej, niż Niemcy stracą na wspieraniu Grecji. Ale dzisiaj nikt tak nie kalkuluje, liczy się polityka.

Update: tekst Martina Feldsteina, znanego amerykańskiego ekonomisty Why Greece will default.

Hide it

Read more

Sytuacja wokół Grecji jest następująca. Na 5 maja zapowiedziany jest strajk generalny w Grecji w proteście przeciwko cięciom budżetowym, ponad 60% Greków jest im przeciwna, popularność rządu szybko maleje. 19 maja Grecy muszą wykupić obligacje jak do tego czasu nie dostaną pomocy z MFW lub strefy euro to zbankrutują. Z kolei w Niemczech 57% społeczeństwa jest przeciwne pomocy Grekom, a Niemcy mają swoje wybory 9 maja, więc partia rządząca z pewnością nie podejmie decyzji o pomocy Grekom przed wyborami, a po wyborach tylko wtedy gdy Grecy spełnią drakońskie warunki fiskalne. Kilka banków policzyło, że Grecja musi mieć nadwyżkę pierwotną w budżecie w wysokości 6-10% PKB żeby ustabilizować dług publiczny, to jest niewykonalne.Niemieccy politycy proponują, żeby Grecja wyszła ze strefy euro, albo żeby w ramach pakietu pomocowego doprowadzić do restrukturyzacji zadłużenia Grecji, czyli inwestorzy odzyskają 70-90% zainwestowanych pieniędzy.

Na tym blogu pisałem wielokrotnie, że Grecja musi zbankrutować, że mechanizm rynkowy będzie bardzo skuteczny w dyscyplinowaniu innych krajów, a tak portugalskie związki zawodowe już “zwąchały” że nadchodzą pieniądze z Unii i same rozpoczęły strajki przeciw zamrożeniu pensji.

W przeszłości Europa miała wielkich polityków, z klasą, z wizją, który mogli zainspirować ludzi do myślenia i działania. W tej dekadzie mamy pecha, i w Polsce i w Europie, mamy miałkich nijakich liderów, bez wizji, którzy nie są w stanie stworzyć wizji Europy, którzy nie potrafią podjąć mądrych decyzji, nawet w czasie kryzysu, tylko są zaślepieni słupkami popularności. Na przykład banki amerykańskie już poczyściły bilanse z toksycznych aktywów, a w Europie ciągle tolerujemy fakt, że duża część toksycznych strat jeszcze nie jest ujawniona. Zamiast pozwolić Grecji zbankrutować, co wymusiłoby reformy w innych krajach PIGS, to znowu trwa chocholi taniec, który generuje olbrzymie ryzyka na przyszłość.

Wszystko wskazuje na to, że mamy właśnie pierwszą odsłonę drugiego kryzysu, czyli kryzysu zadłużenia rządów krajów rozwiniętych. Podobnie jak podczas kryzysu finansowego lat 2008-2009 i tym razem Polska powinna wyjść z tego obronną ręką, ponieważ mamy relatywnie niski poziom długu publicznego.

A tymczasem jeden z chińskich banków poinformował, że pozbył się “świńskich obligacji”, czyli papierów rządowych emitowanych przez kraje PIIGS (Portugalię, Włochy, Hiszpanię, Irlandię i Grecję)

Pod koniec pisania tego postu, co trwało 15 minut giełda we Francji już spadała o 3.7%, bo w międzyczasie agencja ratingowa S&P obniżyła rating Portugalii z A+ do A- z perspektywą negatywną, a rating Grecji do poziomu śmieciowego BB+ z poziomu BBB+, co oznacza, że S&P szacuje inwesorzy mog a odzyskać tylko 30% pieniędzy zainwestowanych w greckie obligacje.

Tutaj jest komentarz Paula Krugmana, czas zacząć się bać?

Hide it

Read more

Trwa strajk służ celnych, w sobotę sąd uznał strajk za nielegalny a premier wezwał celników do powrotu do pracy. Strajk celników doprowadził do braków paliw na stacjach, cena litra beznyny wzrosła nawet do 1.30 euro, co z pewnością nie pomaga gospodarce. Niektóre gazety greckie piszą, że celnicy zaczęli powoli wracać do pracy, więc za parę dnie benzyna powinna być dostępna, ale inne piszą że celnicy dopiero dziś wieczorem podejmą decyzję w sprawie strajku. Badania opinii publicznej pokazują, że rząd ciągle jest popularny, poparcie dla premiera przekracza 70%. Ale to może się zmienić w przyszłych tygodniu.

Na środę zaplanowany jest strajk generalny, co z pewnością nie będzie wspierało tarań rządu żeby wyemitować obligacje na kwotę około 5 mld euro. Der Spiegel napisał o przeciekach z niemieckeigo ministerstwa finansów że strefa euro szykuje pakiet pomocowy dla Grecji w wysokości 25 mld euro, zrzutka będzie według udziałów poszczególnych krajów w kapitale EBC. Jednak pożyczki będą udostępnione tylko po spełnieniu warunków, czyli po wdrożeniu legislacji która ogranicza deficyt budżetowy.

Gazety greckie zapewniają, że Grecja nie zwróci się po pomoc do MFW, obwiniają spekulantów i piszą o roli Goldman Sachs w pogarszaniu syuacji. Jeden z artykułów mówi nawet, że Goldman Sachs nie tylko pomógł sztucznie obniżyć deficyt budżetowy za pomocą swapów walutowych (co wyszło na jaw), ale także był pomysłodawcą emisji obligacji greckich dla Chin, co się nie powiodło. Jeżeli historią się powtórzy (z kryzysem na rynku kredytów mieszkaniowych) to obecnie Goldman Sachs prawdopodobnie już ma krótką pozycję w greckich aktywach i zarobi na greckiej tragedii.

Co z tego wszystkiego wyniknie? Rynki będą spekulować: czy ustawy przejdą w parlamencie, czy strajki przebiegną spokojnie, czy rząd przetrwa, czy emisja obligacji greckich w tym lub przyszłym tygodniu zakończy się powodzeniem. Rynki będą falowały w rytm zmieniających się oczekiwań i percepcji ryzyka. Jednak chłodna analiza ekonomiczna i polityczna nie pozostawia złudzeń, o czym pisałem już na moim blogu. Poziom długu publicznego, poziom deficytu budżetowego, największe w Europie koszty starzenia się społeczeństwa i brak akceptacji dla reform – co pokazują nieustanne strajki – to wszystko powoduje, że Grecja nie ma szans na wyjście z kłopotów i prawdodpodobnie cała historia zakończy się bankructwem, pytanie tylko kiedy, za kilka miesięcy czy za kilka lat. Scenariusz bankructwa za kilka lat zakłada, że teraz Grecja dostanie finansowanie od rządów krajów strefy euro.

Zapewne są osoby, które będą kwestionowały możliwość bankructwa kraju strefy euro. Tym osobom polecam lekturę książki Reinhart, Rogoff  “This time is different”, która pokazuje, że politycy i finansiści często nie dostrzegali ryzyka kryzysu i bankructwa mimo że było to oczywiste w świetle przeszłych doświadczeń. Zawsze argumentowano, że tym razem sytuacja jest inna. Tak będzie i teraz. Będą padały argumenty że sytuacja jest inna, bo Grecja jest w strefie euro, więc inne kraje nie pozwolą na bankructwo Grecji. Niestety fundamenty mówią co innego. Hans nie będzie ciężko pracował do 67 roku życia, żeby Stavros mógł odejść na emeryturę w wieku 55 lat i cieszyć się wysoką emeryturą.

Zapowiada się ciekawy tydzień.

Nowe informacje: niemieckie ministerstwo finansów zdementowało doniesienia Der Spiegel o przygotowywanej pomocy dla Grecji; Abu Dabi jets zainteresowane udziałem w Funduszu Rozwoju Grecji wspólnie z EBI, co może rodzić spekulacje o możliwym finansowaniu Grecji z rejonu zatoki perskiej; pojawiły się raporty o nowym ukrytym deficycie związanym z wydatkowaniem środków unijnych; premier Grecji w wywiadzie dla BBC powiedział, że potrzeby pożyczkowe Grecji są pokryte do połowy marca.

Hide it